[Leader nên đọc] Tình thế tiến thoái lưỡng nan của Giám đốc QA, Phần 3: Ngừng cố thủ sơ đồ tổ chức

Dịch từ blog substack của Jarbon

AI không làm mất đi hoạt động testing. Nó đang thay đổi ai là người test, khi nào test diễn ra, và mục đích tồn tại của QA leadership.

Đây là Phần 3 của chuỗi bài 5 phần The Director of QA Dilemma, xoay quanh một bước chuyển dịch lớn: Giám đốc phải chuyển từ việc cố thủ các hoạt động testing truyền thống sang vai trò engineering confidence (thiết kế & đảm bảo độ tin cậy), giúp doanh nghiệp tự tin release phần mềm do AI tạo ra.

Giám đốc QA đang bị kẹp giữa 3 gọng kìm: một đội ngũ khao khát sự an toàn, ban quản lý đòi hỏi sự chuyển đổi, và một vai trò mới yêu cầu những kỹ năng chưa từng có.

Đó chính là thế tiến thoái lưỡng nan 3 chiều.

Đội ngũ khao khát sự an toàn (The Team Wants Safety)

Các thành viên trong team lo lắng một cách hoàn toàn dễ hiểu rằng AI có thể tước đi công việc hoặc vị trí của họ. Tâm lý chung của con người cũng luôn e ngại sự xáo trộn.

Nhiều tester nói họ muốn có thêm tự do, sự sáng tạo và cơ hội học hỏi. Tuy nhiên, khi đứng trước lựa chọn thực tế, không ít người vẫn thích sự ổn định, dễ đoán của một regression queue, một test plan quen thuộc và những quy trình release cũ.

Sự lặp đi lặp lại mang lại cảm giác an toàn, còn sự mơ hồ thì không.

Điều đó không biến họ thành nhân sự kém cỏi hay tester tồi.

Nhưng nó đồng nghĩa với việc Giám đốc QA không thể chuyển đổi bộ máy chỉ bằng cách tuyên bố cấp quyền truy cập một công cụ AI tool.

Đội ngũ cần một đích đến rõ ràng, kỳ vọng thành thật, không gian để thử nghiệm, và trách nhiệm trong việc thay đổi cách thức làm việc.

Ban quản lý đòi hỏi tốc độ (Management Wants Speed)

Các đội ngũ Engineering và Product đều đang thử nghiệm AI với tốc độ chóng mặt. Họ chấp nhận thất bại trong các thử nghiệm vì tất cả đều đang trong quá trình học hỏi.

Khi QA khăng khăng giữ nguyên quy trình cũ cho đến khi phương pháp mới được chứng minh hoàn hảo 100%, QA không hiện ra dưới góc nhìn cẩn trọng — mà hiện ra dưới góc nhìn chậm chạp và cản trở.

Sự thật phũ phàng là các QA leader từng xây dựng uy tín bằng việc ngăn chặn rủi ro và xáo trộn. Họ giữ cho các đợt release diễn ra êm đẹp, giảm thiểu sự cố bất ngờ, chuẩn hóa quy trình và triệt tiêu thất bại.

Giờ đây, tổ chức lại đòi hỏi họ phải thử nghiệm, học hỏi công khai (learn in public), và thất bại đủ nhanh để tìm ra giải pháp hiệu quả. Chính những tư duy và hành vi từng làm nên thành công của họ trong quá khứ giờ đây lại khiến họ trở nên bất động.

Vai trò mới đòi hỏi một bản sắc mới (The Role Demands a New Identity)

Nhiều Giám đốc QA lên làm lãnh đạo vì họ là những tester xuất sắc hoặc nhà quản lý giỏi. Đôi khi, một số người cố tình né tránh con đường Software Development, trách nhiệm của Product Management, hoặc các công việc kỹ thuật chuyên sâu (deep technical work).

AI đang xóa mờ các ranh giới đó.

Confidence engineering đòi hỏi tư duy sản phẩm (product judgment), nhận thức kỹ thuật (engineering awareness), khả năng phân tích dữ liệu, năng lực làm chủ rủi ro (risk ownership), kỹ năng giao tiếp, và khả năng điều phối các coding agent. Đôi khi, một Giám đốc sẽ phải học hỏi từ một nhân sự junior — người đã dành hàng tháng trời nghiêm túc thử nghiệm với AI.

Điều đó có thể gây khó chịu. Một người lãnh đạo tự tin, nghĩ rằng mình đã “chinh chiến dạn dạn” có thể dễ dàng gạt đi ý kiến của người đang thấu hiểu địa hình mới nhất.

Khi một số Giám đốc QA bị thay thế, doanh nghiệp không tuyển một Giám đốc QA truyền thống khác. Họ sẽ thăng chức cho vị trí engineer hoặc tester cởi mở nhất với AI và sẵn sàng thử nghiệm nhất. Người đó có thể chưa đạt kết quả hoàn hảo ngay, nhưng ban quản lý thà làm việc với một người tiến về phía trước để học hỏi hơn là một người cố thủ về phía sau.

Ngừng bảo tồn các phân loại cũ (Stop Preserving Categories)

Các công việc như test execution định kỳ, viết test case cơ bản, viết automation đơn giản, ghi chép kết quả test, và first-pass failure triage (phân loại lỗi bước đầu) đang ngày càng trở nên “rẻ” hơn.

Phần lớn những công việc này trước đây đã ngốn sạch thời gian của các tester tài năng — những người lẽ ra nên dành thời gian để nghiên cứu sản phẩm, điều tra rủi ro, phản biện các giả định và giúp công ty đưa ra quyết định tốt hơn.

AI làm lộ ra một sự thật mất lòng: không phải ai làm manual testing cũng phát triển được tư duy exploratory sâu sắc, và không phải ai làm automation cũng rèn luyện được tư duy sản phẩm sắc bén. Chức danh công việc (job title) đang che giấu sự khác biệt khổng lồ về năng lực thực tế.

Những manual tester giỏi sẽ bứt phá vì họ thấu hiểu sự mơ hồ, hành vi người dùng, hậu quả sự cố, và phân biệt được đâu là một kết quả đúng về mặt kỹ thuật với một trải nghiệm sản phẩm tốt.

Những automation engineer giỏi sẽ bứt phá vì họ làm chủ khả năng thực thi tin cậy (reliable execution), environment, observability, dữ liệu, quy mô (scale), và bằng chứng có thể tái hiện (reproducible evidence).

Những nhân sự giá trị nhất sẽ là những người vượt qua các ranh giới đó.

Họ sẽ sử dụng coding agent để đọc hiểu mã nguồn, tạo bài thử nghiệm, dựng test harness, soi trace, và điều tra nguyên nhân thất bại. Họ hiểu đủ sâu về sản phẩm và kinh doanh để nhận ra khi nào hệ thống đo lường đang cổ vũ cho những hành vi sai lệch.

Nhiệm vụ của Giám đốc QA không phải là bảo tồn các vị trí phân loại cũ, mà là xác định ai có khả năng phát triển lên tầm cao mới và tạo cho họ không gian để thực hiện điều đó.

Chi phí chìm về mặt cảm xúc (The Emotional Sunk Cost)

Một doanh nghiệp có thể đã đầu tư hàng triệu đô la và nhiều năm công sức vào hệ thống automation script, các đợt manual regression, environment, dashboard, và những quy trình mà giờ đây không còn hiệu quả về mặt kinh tế nữa.

Loại bỏ một số tài sản đó không có nghĩa là khoản đầu tư ban đầu là sai lầm hay ngớ ngẩn. Đơn giản là công nghệ đã thay đổi.

Loại chi phí chìm (sunk cost) khó buông bỏ nhất chính là cảm xúc. Các leader đã xây dựng sự nghiệp, danh tiếng và đội ngũ của mình xung quanh các hệ thống đó. Việc loại bỏ chúng có cảm giác như đang thừa nhận công trình đời mình từng làm là sai trái.

Nó không hề sai. Nó đã giải quyết đúng bài toán mà công ty gặp phải tại thời điểm đó.

Năng lực lãnh đạo lúc này nằm ở chỗ: nhận biết khi nào giải pháp thành công của ngày hôm qua đã trở thành rào cản của ngày hôm nay.

Đừng bảo vệ nhân sự bằng cách hứa hẹn rằng công việc của họ sẽ không bao giờ thay đổi. Hãy bảo vệ tương lai của họ bằng cách giúp họ rèn luyện tư duy sắc bén, năng lực kỹ thuật (technical fluency), và khả năng thích ứng mà tổ chức mới đang đòi hỏi.

Đón đọc Phần 4: Build the Confidence System: Bài viết sẽ giải thích điều gì sẽ thay thế cho giai đoạn test phase truyền thống khi bằng chứng kiểm thử phải bao bọc toàn bộ quá trình phát triển có AI hỗ trợ.